Kiedy dziecko zaczyna mówić wyrazami i co może na to wpływać?

Kiedy dziecko zaczyna mówić wyrazami i co może na to wpływać?

Moment, w którym dziecko zaczyna mówić wyrazami, przypada zazwyczaj między 12. a 18. miesiącem życia, jednak rozwój mowy jest procesem ciągłym i mocno zindywidualizowanym. Nie istnieją sztywne normy, a znaczenie mają zarówno uwarunkowania biologiczne, jak i środowiskowe. W artykule przeanalizujemy czynniki, które warunkują pojawienie się pierwszych wyrazów, i wyjaśnimy, dlaczego pierwsze trzy lata życia są kluczowe dla nabywania kompetencji językowych. Wszystkie informacje poparte są rzetelnymi źródłami i badaniami naukowymi.

Kiedy dziecko zaczyna mówić pierwszymi wyrazami?

Dzieci zazwyczaj zaczynają wypowiadać swoje pierwsze wyrazy między 12. a 18. miesiącem życia. Jest to okres orientacyjny, bez wyraźnie ustalonej granicy czasowej, ponieważ tempo rozwoju mowy jest jedną z najbardziej zróżnicowanych funkcji rozwojowych[1][7]. Proces ten jednak nie zaczyna się po narodzinach, lecz już prenatalnie, kiedy kształtują się struktury w mózgu odpowiedzialne za odbiór i produkcję mowy[1][7]. Prawidłowo przebiegające pierwsze trzy lata życia dziecka to kluczowy okres, w którym wykształcają się podstawowe zdolności lingwistyczne[5]. Każde opóźnienie lub zaburzenie w tym okresie może mieć wpływ na dalszy rozwój komunikacyjny dziecka[2][5].

Biologiczne podstawy rozwoju mowy

Za rozwój mowy odpowiada dojrzewający ośrodkowy układ nerwowy (OUN) oraz układy narządów artykulacyjnych – oddechowy, fonacyjny i artykulacyjny[1][4][7]. Kluczowe znaczenie mają także sprawność słuchu fonematycznego (czyli zdolność różnicowania dźwięków mowy), prawidłowy wzrok i koordynacja nerwowo-mięśniowa, warunkująca takie czynności jak ssanie, połykanie i oddychanie[1][4][7]. Niedojrzałość OUN, wady narządów mowy lub zaburzenia słuchu mogą prowadzić do opóźnień w pojawieniu się pierwszych wyrazów[1][4][5].

Występowanie czynników ryzyka – takich jak prenatalna ekspozycja na alkohol, nikotynę czy narkotyki – może istotnie zaburzać kształtowanie się funkcji oddechowych i motorycznych, co bezpośrednio utrudnia rozwój mowy u dziecka[5]. Ponadto przewlekłe infekcje ucha środkowego oraz przerost migdałków stanowią bariery utrudniające prawidłowe słyszenie bodźców językowych[3][5].

Psychologiczne i emocjonalne aspekty rozwoju mowy

Holistyczne podejście do rozwoju małego dziecka podkreśla, że mowa powstaje na podłożu psychofizycznym, emocjonalnym oraz społecznym[4][7]. Kluczowe znaczenie ma wzajemna relacja pomiędzy dzieckiem a opiekunami, gdzie bezpieczeństwo i akceptacja determinują motywację do komunikacji[2][5]. Stres i brak poczucia stabilności mogą wpływać hamująco na proces nabywania umiejętności językowych[3][6].

Wspierające środowisko rodzinne, bliski kontakt fizyczny oraz pozytywne nastawienie dorosłych do wysiłków w komunikowaniu się są bodźcami sprzyjającymi rozwojowi mowy[2][5][6]. Warto zaznaczyć, że dzieci pozbawione takiej stymulacji prezentują wyraźnie niższy poziom sprawności językowej w porównaniu z rówieśnikami funkcjonującymi w sprzyjających warunkach[2][3][5].

Znaczenie środowiska językowego i stymulacji

Prawidłowy rozwój mowy wymaga pobudzającego środowiska językowego. Regularny kontakt z mową dorosłych (czytanie, śpiewanie i rozmowy) oraz odpowiednia ilość pozytywnych bodźców słownych stanowią fundament do nauki nowych wyrazów i konstrukcji gramatycznych[2][5]. Stymulacja poprzez codzienne rozmowy, wartościowe książki i muzykę jest kluczowa w okresie, gdy dziecko zaczyna komunikować się wyrazami[2][7].

Negatywnie na rozwój mowy wpływa nadmiar ekspozycji na multimedia i ograniczony kontakt z mową żywą[3]. Podobnie środowisko dwujęzyczne bez odpowiedniego wsparcia i stymulacji może początkowo opóźniać pojawienie się pierwszych słów, choć nie oznacza to trwałych zaburzeń[3]. Słuch fonematyczny jako podstawa różnicowania dźwięków ma też związek ze sprawnością motoryki manualnej, dlatego różnorodne aktywności manualne jednocześnie wspierają rozwój narządów mowy[4][8].

Czynniki hamujące i przyspieszające rozwój mowy

Na opóźnienia w pojawianiu się pierwszych wyrazów mają wpływ czynniki biologiczne (niedosłuch, zaburzenia OUN, infekcje ucha), środowiskowe (brak rozmów w domu, nadmierny kontakt z telewizją, brak relacji z rówieśnikami) oraz emocjonalne (przewlekły stres, brak akceptacji)[2][3][6]. Szczególną rolę odgrywa obecność przewlekłych infekcji dróg oddechowych, które mogą uniemożliwiać dziecku prawidłowe słyszenie, a przez to – przyswajanie prawidłowych wzorców językowych[3][5].

Pozytywny wpływ na rozwój mowy ma wczesna interwencja logopedyczna oraz zdecydowane ograniczenie ekspozycji na telewizję i urządzenia mobilne, zwłaszcza w wieku poniżej trzech lat[2][3][5]. Tworzenie silnych więzi emocjonalnych, aktywna obecność rodziców oraz systematyczne ćwiczenia artykulacyjne należą do czynników istotnie przyspieszających wykształcanie się kompetencji językowych[2][5][7].

Krytyczny okres rozwoju – dlaczego pierwsze trzy lata są najważniejsze?

Wykształcenie podstawowych umiejętności mowy musi nastąpić w pierwszych trzech latach życia dziecka. Jest to tzw. krytyczny okres, w którym następuje intensywny rozwój komórek nerwowych oraz predyspozycji biologicznych i społecznych niezbędnych do opanowania mowy[5]. Brak stymulacji, nieprawidłowy klimat rodzinny, przewlekłe choroby czy nadmierne bariery środowiskowe prowadzą do dużego ryzyka trwałych opóźnień lub zaburzeń w rozwoju języka[2][3][7].

Jednoczesne zaangażowanie czynników biologicznych, środowiskowych i emocjonalnych pozwala dziecku na pełne wykorzystanie swojego potencjału komunikacyjnego. Skuteczna prewencja i szybka interwencja w przypadku niepokojących objawów daje szansę na osiągnięcie prawidłowego poziomu rozwoju mowy[2][5][7].

Podsumowanie: od czego zależy pojawienie się pierwszych słów u dziecka?

Pojawienie się pierwszych wyrazów zależy głównie od stopnia dojrzałości ośrodkowego układu nerwowego, prawidłowej budowy narządów artykulacyjnych, sprawności słuchu fonematycznego i wzroku, stymulującego środowiska językowego oraz stabilnej relacji emocjonalnej. Największy wpływ wywierają rodzinne wzorce językowe, codzienna stymulacja słowna i bezpieczna, przewidywalna atmosfera w domu. Opóźnienia pojawiają się na skutek zaburzeń biologicznych, przewlekłych infekcji, stresu i nadmiernej ekspozycji na multimedia. Interwencja specjalisty oraz aktywne wsparcie rodziców dają szansę na optymalny rozwój mowy dziecka.

Źródła:

• [1] https://blog.toker.com.pl/czynniki-wplywajace-na-rozwoj-mowy-dziecka/
• [2] https://studia-pedagogiczne.pl/aktualnosci/rozwoj-mowy-dzieci-te-trzy-rzeczy-maja-najwiekszy-wplyw/
• [3] https://epedagog.edu.pl/aktualnosci/co-hamuje-rozwoj-mowy-dziecka/
• [4] http://pppnr1.x.pl/wp-content/uploads/2021/01/czynniki-warunkujace-prawidlowy-rozwoj-mowy-dziecka.pdf
• [5] https://cms-v1-files.superszkolna.pl/sites/1457/cms/szablony/40644/pliki/co_wplywa_na_rozwoj_mowy_dziecka__artykul_pdf.pdf
• [6] https://samorzad.gov.pl/web/poradnia-pp-hajnowka/prawidlowosci-rozwoju-mowy-dziecka
• [7] https://loogomowa.pl/warunki-prawidlowego-rozwoju-mowy/
• [8] https://ppptluszcz.pl/wp-content/uploads/2020/03/Czynniki-wspomagaj%C4%85ce-rozw%C3%B3j-mowy-dziecka.pdf