Afazja to zaburzenie językowe objawiające się trudnościami w mówieniu, rozumieniu, czytaniu i pisaniu. Wbrew powszechnym opiniom nie jest samodzielną chorobą, lecz zespołem objawów powstałych po uszkodzeniu struktur mózgowych, najczęściej w wyniku udaru mózgu. Zaburzenia te znacząco wpływają na codzienne życie — prowadzą do frustracji, izolacji społecznej, problemów w pracy, nauce i relacjach rodzinnych, a także do pogorszenia jakości życia dzieci i dorosłych [1][2][3][5][9].
Najważniejsze fakty na temat afazji
Afazja najczęściej występuje po udarze mózgu, a statystyki wskazują, że od 20 do 40% pacjentów po udarze doświadcza rozmaitych zaburzeń mowy [5][9]. Poza udarem, do najczęstszych przyczyn należą również urazy czaszkowo-mózgowe, infekcje, nowotwory, migrena czy tzw. mgła covidowa [2][5][9]. Objawy mogą pojawiać się nagle, szczególnie po udarze lub narastać stopniowo w przypadku chorób przewlekłych, jak nowotwory. Krótkotrwała afazja może towarzyszyć epizodom migrenowym i trwać od kilku minut do godzin [2].
Najbardziej charakterystyczne dla afazji są kłopoty z nazywaniem przedmiotów, konstruowaniem wypowiedzi, czytaniem oraz pisaniem. Zaburzeniom tym często towarzyszą inne objawy neurologiczne, jak agnozje (trudności w rozpoznawaniu), amnezja (zaburzenia pamięci) czy dyzartria (zaburzenia artykulacji) [1][5][7][8].
Rodzaje afazji i związane z nimi objawy
Najczęściej wyróżnia się dwa główne rodzaje afazji: afazję ruchową (motoryczną) oraz afazję czuciową (sensoryczną). Afazja ruchowa polega na upośledzeniu ekspresji mowy — chory ma trudności z artykulacją, mowa jest niewyraźna i uboga, jednak rozumienie wypowiedzi innych osób pozostaje stosunkowo zachowane. W afazji czuciowej (Wernickego) dochodzi do trudności z rozumieniem mowy, pacjent często używa błędnych, zniekształconych lub całkiem nowych wyrazów (neologizmy, parafazje), wypowiedzi mogą być chaotyczne — tzw. „sałatka słowna” [1][2][3][5][9].
Spotykane są również mieszane formy afazji, kiedy pacjent ma zarówno poważne problemy z ekspresją, jak i rozumieniem mowy, a także postać globalna, w której zaburzenia dotyczą wszystkich aspektów komunikacji językowej. U dzieci dominują zaburzenia ekspresyjne lub percepcyjne — nierzadko pojawia się trudność ze zrozumieniem znaczenia aż połowy używanych przez otoczenie słów, co prowadzi do izolacji i zaburzeń emocjonalnych [3][6].
Mechanizmy i przyczyny afazji
Przyczyną powstania afazji jest uszkodzenie określonych obszarów kory mózgu. Uszkodzenie obszaru Broki skutkuje afazją ruchową, natomiast obszar Wernickego odpowiada za afazję czuciową [1][2]. Uszkodzenia tych struktur prowadzą do zaburzeń zarówno syntezy, jak i analizy dźwięków mowy, rozumienia reguł gramatycznych czy znaczenia słów, co przekłada się na brak spójności i sensu wypowiedzi chorego.
Klinicznie spotyka się szerokie spektrum objawów, takich jak trudności w mowie spontanicznej, problem z powtarzaniem cudzych wypowiedzi, zaburzenia nazywania przedmiotów, używanie nietypowych słów i struktur gramatycznych. Charakterystycznymi objawami są także embololalia (powtarzanie losowych sylab), monofazja (repetowanie jednej sylaby) oraz nieumiejętność prowadzenia zabaw symbolicznych u dzieci [1][3][6].
Stopień nasilenia afazji zależy od rozległości i lokalizacji urazu mózgu. Zaburzenia językowe mogą być trwałe, ale zdarzają się także przypadki przemijające, np. po migrenie czy okresowych niedotlenieniach mózgu [2]. Afazja często współistnieje z innymi zaburzeniami poznawczymi (problemy z pamięcią, orientacją) i emocjonalnymi (lęk, frustracja), a jej obecność pogłębia wycofanie społeczne, zwłaszcza u młodszych pacjentów [4][5][6].
Wpływ afazji na codzienne funkcjonowanie
Afazja bardzo wyraźnie wpływa na codzienne życie osób dotkniętych tym zaburzeniem. Konsekwencją afazji są poważne trudności w komunikowaniu się z otoczeniem, co prowadzi do frustracji, obniżonej samooceny oraz pogorszenia relacji z rodziną i współpracownikami. Obniża się jakość życia zawodowego i społecznego; wielu pacjentów ogranicza aktywność do minimum, nie uczestniczy w rozmowach, a nawet unika kontaktów międzyludzkich [3][4][5][6].
U dzieci afazja prowadzi do zaburzeń emocjonalnych, niechęci do podejmowania relacji, tendencji do wycofywania się oraz dysharmonii rozwoju społecznego i intelektualnego. Aż 70-80% dzieci z afazją ekspresyjną doświadcza wyraźnej izolacji w grupie rówieśniczej [3][6]. W trudniejszych przypadkach, z poważnymi objawami, afazja może całkowicie uniemożliwiać naukę oraz normalne funkcjonowanie w środowisku szkolnym czy rodzinnym.
W efekcie, zaburzenia językowe stają się przyczyną problemów psychicznych, objawiających się lękiem i depresją. Wsparcie psychospołeczne oraz odpowiednio zaprogramowana opieka terapeutyczna mają kluczowe znaczenie dla ograniczenia tych negatywnych skutków [4][5].
Nowoczesne podejście do leczenia i rehabilitacji
Aktualne trendy terapeutyczne w leczeniu afazji kładą szczególny nacisk na wczesną i intensywną terapię logopedyczną. Wszechstronna rehabilitacja poznawcza wspierana jest działaniami psychologicznymi nakierowanymi na adaptację emocjonalną, redukcję lęku i niedowartościowania. Szybkie podjęcie interwencji po pojawieniu się pierwszych objawów pozwala na lepsze wykorzystanie potencjału regeneracyjnego mózgu i zwiększa szanse na powrót do sprawności językowej [2][5].
Za najskuteczniejszą metodę uznaje się indywidualnie dostosowaną terapię logopedyczną, uzupełnianą często o ćwiczenia pamięci, koncentracji i innych funkcji poznawczych. U części pacjentów stosuje się również farmakoterapię wspomagającą odbudowę ścieżek nerwowych. Zintegrowana opieka specjalistyczna i wsparcie społeczne pozostają niezbędne, szczególnie gdy afazja doprowadza do wycofania lub poważnych zaburzeń emocjonalnych [2][5].
Podsumowanie
Afazja jest zaburzeniem mowy o złożonym przebiegu i istotnym wpływie na wszystkie sfery życia. Najczęściej powstaje jako następstwo udaru mózgu, ale może być także efektem urazów, infekcji, nowotworów i schorzeń neurologicznych. Rozpoznanie rodzaju afazji oraz szybkie wdrożenie specjalistycznej terapii logopedycznej stanowią klucz do poprawy funkcjonowania językowego i społecznego pacjentów. Wielowymiarowe konsekwencje afazji wymagają zintegrowanego podejścia terapeutycznego, obejmującego wsparcie psychologiczne, logopedyczne oraz szeroko rozumianą rehabilitację [1][2][3][4][5][6][7][8][9].
Źródła:
- https://www.damian.pl/zdrowie-psychiczne/afazja/
- https://enel.pl/enelzdrowie/zdrowie/afazja-czym-jest-jak-ja-rozpoznac-i-o-jakich-schorzeniach-moze-swiadczyc
- https://salve.pl/aktualnosci/afazja-czym-jest-jakie-sa-rodzaje-przyczyny-i-objawy,42785
- https://www.rozkodujmyafazje.pl/czym-jest-afazja/
- https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/czym-jest-afazja-objawy-rodzaje-przyczyny-i-diagnostyka/
- https://fiklon.pl/afazja-u-dzieci/
- https://mindhealth.pl/co-leczymy/zaburzenia-mowy/afazja
- https://www.aptekaolmed.pl/blog/artykul/afazja-zaburzenie-mowy-czym-jest-przyczyny-i-objawy-leczenie-afazji,251.html
- https://www.mp.pl/pacjent/objawy/146423,afazja
AktivKids.pl to portal o rozwoju i zdrowiu dzieci dla rodziców, którzy cenią rzetelną wiedzę podaną bez zbędnych ozdóbek. Łączymy ekspertyzę specjalistów z praktyką codziennego rodzicielstwa – piszemy o tym, co faktycznie działa, nie o tym, co brzmi pięknie w teorii. Żadnych rewolucji ani cudownych metod, tylko sprawdzona wiedza, zdrowy rozsądek i szacunek dla tego, że rodzicielstwo jest wystarczająco trudne bez dodatkowej presji idealności.