Czy dziecko autystyczne mówi inaczej niż rówieśnicy? Odpowiedź brzmi: Tak – rozwój mowy i sposób komunikowania się dziecka z autyzmem często różni się od rozmówców z tej samej grupy wiekowej. Dzieci z autyzmem mogą wykazywać opóźnienia, nietypowy przebieg nabywania kompetencji językowych oraz charakterystyczne trudności w nawiązywaniu oraz prowadzeniu dialogu[1][5]. W niniejszym artykule szczegółowo wyjaśniamy mechanizmy tych różnic, prezentujemy dane statystyczne oraz opisujemy podstawowe procesy związane z komunikacją w autyzmie.
Czym jest mowa dziecka autystycznego?
Dzieci z autyzmem cechuje opóźniony rozwój mowy, a ich artykulacja może odbiegać od wzorca typowego dla danego wieku. U części dzieci obserwuje się nieprawidłowe gaworzenie od okresu niemowlęcego, wybiórczy bądź zanikający kontakt wzrokowy oraz niewielkie zainteresowanie twarzami rozmówców[1]. Ponadto, wyrażenia wyuczone są często powtarzane bez zrozumienia ich znaczenia, a wypowiedzi mają charakter echolaliczny – to znaczy, że dzieci powtarzają usłyszane zdania zamiast wchodzić w interakcję[5].
Niejednokrotnie inicjatywa komunikacyjna jest osłabiona – dziecko nie podejmuje rozmowy, a wypowiedzi ograniczają się do sytuacji wymagających spełnienia konkretnej potrzeby. Często występuje rozbieżność pomiędzy poziomem rozumienia języka (przyzwoitym lub nawet bardzo wysokim) a zdolnością wykorzystania go w komunikacji z innymi[1].
Jakie są najważniejsze różnice w mowie i komunikacji?
Mowa dzieci z autyzmem może być uznana za nietypową względem rówieśników nie tylko ze względu na opóźnienia rozwoju. U niektórych dzieci rozwój słownika bywa bogaty, jednak użycie słów w sytuacjach społecznych sprawia trudność. Wypowiedzi bywają monotonnie, pozbawione emocji, jednostronne i często skupione wokół wąskich zainteresowań[5].
Znaczącą rolę odgrywa tutaj także kompetencja komunikacyjna, czyli umiejętność dostosowania swoich wypowiedzi do kontekstu społecznego i stosowanie elastycznego języka. Ta kompetencja u dzieci z autyzmem rozwija się w odmienny sposób – typowe są problemy z rozumieniem intencji rozmówcy, niewłaściwe stosowanie mimiki, gestów i innych elementów komunikacji niewerbalnej[6].
Warto podkreślić, że u dzieci autystycznych funkcjonalna komunikacja może być realizowana poza modalnością mowy dźwiękowej – często włącza się alternatywne metody, jak obrazki czy specjalistyczne systemy wspomagające komunikację[5].
Jak przebiega rozwój komunikacji u dzieci z autyzmem?
Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym wpływającym kompleksowo na komunikację. Proces uczenia się mówienia i komunikowania jest często nierównomierny; niektóre dzieci początkowo wykazują poważne opóźnienia, potem osiągają znaczące postępy, inne zaś pozostają niewerbalne[2][5].
Kluczowe etapy rozwoju mowy obejmują: gaworzenie, pierwsze słowa, łączenie słów oraz rozwijanie rozumienia komunikatów werbalnych i niewerbalnych. Dzieci autystyczne mogą pomijać niektóre z tych etapów lub nabywać je w innym tempie niż rówieśnicy. Trudności w naśladowaniu dźwięków, inicjowaniu komunikacji czy nawiązywaniu kontaktu wzrokowego utrudniają naturalny dialog[1].
Oprócz mowy istotne są również: język ekspresyjny i receptywny, czyli umiejętności tworzenia i rozumienia komunikatów oraz komunikacja niewerbalna. Obniżona elastyczność językowa i ograniczona zdolność do podtrzymywania rozmowy wyraźnie różnicują mowę dzieci autystycznych od sposobu mówienia ich rówieśników[5][6].
Wczesna diagnostyka i jej znaczenie
Wczesne wykrycie różnic w mowie dziecka autystycznego pozwala na szybką interwencję i rozpoczęcie terapii. Niepokojące sygnały obejmują: wycofanie z kontaktu wzrokowego, brak gaworzenia, brak reakcji na imię, słabe naśladownictwo dźwięków. Każdy z tych sygnałów, jeśli występuje u niemowlęcia powyżej 7-8 miesiąca życia, powinien zostać skonsultowany ze specjalistą[1]. Statystyki pokazują, że liczba uczniów z rozpoznanym autyzmem systematycznie rośnie, co dowodzi skuteczności oraz konieczności wczesnego diagnozowania[2][4].
W Polsce w roku szkolnym 2023 r. aż 70 823 uczniów miało diagnozę autyzmu, co czyni to zaburzenie najczęściej występującą niepełnosprawnością w szkołach. Liczba dzieci z autyzmem wśród uczniów rośnie o około 20% rocznie[4], dlatego edukacja rodziców i nauczycieli w zakresie specyfiki rozwoju komunikacji staje się priorytetem.
Terapia oraz wsparcie komunikacji
Indywidualizacja wsparcia oraz dobór odpowiedniej terapii znacząco wpływają na jakość komunikowania się dzieci z autyzmem. Kluczowymi formami wsparcia są: terapia logopedyczna, behawioralna, a także wprowadzenie komunikacji alternatywnej (m.in. PECS, gestów, aplikacji AAC), zwłaszcza gdy tradycyjna mowa jest utrudniona lub niemożliwa[3][5].
Tworzenie poczucia bezpieczeństwa oraz zachęcanie do uczestnictwa w grupach rówieśniczych wspomaga rozwój empatii i naturalnych kompetencji społeczno-komunikacyjnych. Skuteczność wsparcia zależy od wczesnej interwencji, intensywności pracy oraz aktywnego zaangażowania środowiska rodzinnego i edukacyjnego[3][4].
Współczesne rozwiązania edukacyjne i społeczne coraz szerzej uwzględniają potrzeby dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Rosnąca liczba diagnoz, rozwój edukacji włączającej oraz wdrażanie systemów wsparcia są odpowiedzią na odmienne potrzeby komunikacyjne tej grupy dzieci[2][4].
Najczęstsze mity i fakty na temat mowy dzieci z autyzmem
Wbrew obiegowym opiniom, brak tradycyjnej mowy dźwiękowej nie oznacza całkowitej niezdolności do porozumiewania się. Wiele dzieci autystycznych rozwija własne formy komunikacji lub korzysta z narzędzi alternatywnych, które pozwalają na skuteczną wymianę informacji z otoczeniem[5].
Faktem jest natomiast, że mowa u dzieci na spektrum bywa bardzo zróżnicowana pod względem jakości, przebiegu i funkcji. Decydują o tym indywidualne predyspozycje, dostępność terapii oraz wsparcie środowiskowe. Zrozumienie specyfiki rozwoju mowy u dzieci z autyzmem jest warunkiem efektywnego wspomagania ich rozwoju oraz niwelowania barier komunikacyjnych[1][3].
Źródła:
- https://zdrowie.pap.pl/rodzice/diagnoza-spektrum-autyzmu-po-2-roku-zycia-spore-opoznienie
- https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/wsparcie-osob-z-autyzmem-i-zespolem-aspergera.html
- https://niewidacpomnie.org/2024/04/02/jak-patrzy-na-swiat-osoba-z-autyzmu/
- https://dziecko.medonet.pl/maluch/choroby-wieku-dzieciecego/autyzm-dominuje-w-statystykach-edukacji-wiceszefowa-men-osiem-lat-bledow/ryq1p51
- https://pecs-poland.com/blog/rozwoj-mowy-u-dzieci-z-autyzmem-komunikacja-i-artykulacja-dwie-sciezki-rozwoju/
- https://forumlogopedy.pl/artykul/zaburzenia-komunikacji-u-dzieci-z-asd
- https://mindhealth.pl/co-leczymy/zaburzenia-rozwojowe/spektrum-autyzmu
- https://effectis.edu.pl/kat/149/autyzm
AktivKids.pl to portal o rozwoju i zdrowiu dzieci dla rodziców, którzy cenią rzetelną wiedzę podaną bez zbędnych ozdóbek. Łączymy ekspertyzę specjalistów z praktyką codziennego rodzicielstwa – piszemy o tym, co faktycznie działa, nie o tym, co brzmi pięknie w teorii. Żadnych rewolucji ani cudownych metod, tylko sprawdzona wiedza, zdrowy rozsądek i szacunek dla tego, że rodzicielstwo jest wystarczająco trudne bez dodatkowej presji idealności.